Δύο επέτειοι, μια λιγότερο γνωστή πλευρά του Κυπριακού Αγώνα
και μερικές σκέψεις για την παιδεία, τη γνώση και την ανθρώπινη ευθύνη.
Υπάρχει μια πλευρά του Κυπριακού Απελευθερωτικού Αγώνα του 1955–1959 που, φοβάμαι, δεν γνωρίζουμε αρκετά εδώ στην Ελλάδα.
Δεν αναφέρομαι στις μάχες, στους απαγχονισμούς ή στις γνωστές μορφές των αγωνιστών. Αναφέρομαι σε κάτι που προηγήθηκε όλων αυτών: στην παιδεία, στις κοινότητες, στις ανθρώπινες σχέσεις και στις πνευματικές αναζητήσεις μέσα από τις οποίες διαμορφώθηκαν πολλοί από εκείνους που πήραν μέρος στον αγώνα.
Αναρωτιέμαι αν, πέρα από τον συγκεκριμένο εθνικό στόχο της Ένωσης με την Ελλάδα, μπορούμε να διακρίνουμε σε αυτή την ιστορική εμπειρία και μια ευρύτερη αναζήτηση. Μια προσπάθεια να συνδεθεί η ελευθερία με την αρετή, η προσωπική ζωή με την κοινωνική ευθύνη, η εθνική αποκατάσταση με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Δεν πρόκειται, ασφαλώς, για αποκλειστικότητα του Κυπριακού Αγώνα. Ούτε είναι δυνατόν να αποδώσουμε τα ίδια ιδανικά, τις ίδιες προθέσεις και το ίδιο ήθος σε όλους όσοι συμμετείχαν σε αυτόν.
Υπάρχουν όμως ανθρώπινες διαδρομές που αξίζει να τις γνωρίσουμε καλύτερα. Όχι για να προσθέσουμε ακόμη μερικά ονόματα στο πάνθεον των ηρώων, αλλά για να αναζητήσουμε τι μπορούμε να μάθουμε από αυτές.
Πριν από τον αγώνα, οι άνθρωποι
Ένα από τα πρόσωπα που με βοήθησαν να διακρίνω αυτή τη διάσταση είναι ο παπα-Σταύρος Παπαγαθαγγέλου.
Ιερέας, εκπαιδευτικός, οργανωτής νεανικών δραστηριοτήτων, άνθρωπος με έντονη κοινωνική παρουσία. Χρόνια πριν από την έναρξη του ένοπλου αγώνα, ανέπτυσσε κατηχητικά σχολεία, εκπαιδευτικές και φιλανθρωπικές πρωτοβουλίες, δράσεις για νέους και νέες, ακόμη και εκπαιδευτικές ευκαιρίες για εργαζόμενα κορίτσια.
Είχα την τύχη να γνωρίσω εδώ στα Χανιά τον εγγονό του, όταν ήταν φοιτητής μας στο Πολυτεχνείο Κρήτης. Από εκείνον έμαθα περισσότερα για τη δράση του παππού του, ιδιαίτερα για την οργανωτική και πνευματική προετοιμασία του Κυπριακού Αγώνα.
Η προσωπική αυτή γνωριμία με έκανε να αναζητήσω μια λιγότερο προβεβλημένη πλευρά της ιστορίας.
Τι σημαίνει να προετοιμάζεις ανθρώπους για έναν αγώνα; Να τους διδάσκεις απλώς να υπακούουν και να θυσιάζονται; Ή να καλλιεργείς τη συνείδησή τους, την κρίση τους, τη δυνατότητά τους να αναλαμβάνουν προσωπικά την ευθύνη των πράξεών τους;
Το ερώτημα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην περίπτωση του Παπασταύρου, ο οποίος αργότερα διαφώνησε με τον αρχιεπίσκοπο Μακάριο για την εγκατάλειψη του στόχου της Ένωσης υπέρ της ανεξαρτησίας. Η σύγκρουσή τους είχε και εκκλησιαστικές συνέπειες για τον ίδιο.
Η ιστορία δεν μας υποχρεώνει να συμφωνήσουμε με τη μία ή την άλλη πολιτική επιλογή. Μας επιτρέπει όμως να εξετάσουμε τη σχέση ανάμεσα στη συνείδηση, στην υπακοή και στην εξουσία.
Και ίσως μας θυμίζει ότι η πραγματική παιδεία δεν μπορεί να περιορίζεται στην καλλιέργεια της αφοσίωσης. Οφείλει να καλλιεργεί και την ικανότητα της κρίσης — ακόμη και απέναντι σε εκείνους που μας δίδαξαν.
Πολλές όψεις της αρετής
Μέσα στον Κυπριακό Αγώνα συναντούμε διαφορετικές εκφράσεις αυτής της ανθρώπινης αναζήτησης.
Ο Γρηγόρης Αυξεντίου, στο κρησφύγετο του Μαχαιρά, επέτρεψε στους συναγωνιστές του να παραδοθούν, ενώ ο ίδιος επέλεξε να μείνει και να αντιμετωπίσει τον θάνατο.
Ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης, ο νεαρός ποιητής, μας άφησε, πέρα από τη μνήμη της θυσίας του, μια ποιητική μαρτυρία για τον τρόπο με τον οποίο ένας νέος άνθρωπος προσλαμβάνει την ελευθερία.
Η μαζική συμμετοχή μαθητών και μαθητριών αναδεικνύει τη βαθιά κοινωνική διάσταση εκείνης της κινητοποίησης. Ταυτόχρονα, όμως, μας υποχρεώνει να αναρωτηθούμε για την ευθύνη των ενηλίκων απέναντι στους νέους όταν τους καλούν να συμμετάσχουν σε επικίνδυνους αγώνες.
Και η θρησκευτική πίστη, τόσο έντονη στην εμπειρία πολλών αγωνιστών, μας εισάγει σε έναν διαφορετικό κόσμο. Έναν κόσμο όπου η θυσία, το μαρτύριο, η μετάνοια και η Ανάσταση δεν αποτελούν απλώς λέξεις, αλλά τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι επιχειρούν να νοηματοδοτήσουν τη ζωή και τον θάνατο.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Καινή Διαθήκη, η προσευχή και η πνευματική καθοδήγηση είχαν σημαντική θέση στη ζωή πολλών αγωνιστών και κρατουμένων.
Όλα αυτά δεν αποδεικνύουν ότι ο αγώνας υπήρξε υπόδειγμα ηθικής συνέπειας. Δείχνουν όμως ότι αξίζει να διερευνήσουμε τον πνευματικό κόσμο εκείνων που συμμετείχαν σε αυτόν.
Γιατί υπήρχαν και οι αντιφάσεις.
Αρκεί να θυμηθούμε τη δραματική ιστορία του Ηλία Σαμάρα, αδελφού του Χρίστου Σαμάρα, ενός από τους τέσσερις πεσόντες στον Αχυρώνα του Λιοπετρίου. Ο Ηλίας, αφού υπέστη βασανιστήρια από τους Βρετανούς, αποκάλυψε την κρυψώνα των συναγωνιστών του.
Η μεταγενέστερη αντιμετώπισή του από την ΕΟΚΑ αποτελεί μια ακόμη τραγική πτυχή αυτής της ιστορίας, που χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή και τεκμηρίωση.
Εδώ η συζήτηση για την αρετή συναντά τα όριά της.
Πόσο δίκαιο είναι να απαιτούμε από έναν άνθρωπο να μην υποκύψει ποτέ, ακόμη και κάτω από βασανιστήρια; Ποια θέση έχουν η ανθρώπινη αδυναμία, η μετάνοια και η συγχώρεση σε έναν αγώνα που επικαλείται την ελευθερία;
Δεν πρόκειται για ερωτήματα που μειώνουν τη σημασία του αγώνα. Είναι ερωτήματα που μας βοηθούν να τον κατανοήσουμε ως ανθρώπινη ιστορία, με όλο το μεγαλείο και τις αντιφάσεις της.
Κι εδώ ίσως βρίσκεται μια πρώτη σημαντική διάκριση: δεν είναι κάθε πράξη αυτοθυσίας αυτομάτως ενάρετη, όπως δεν είναι κάθε ανθρώπινη υποχώρηση απόδειξη ηθικής αναξιότητας.
Η αρετή χρειάζεται κάτι περισσότερο από δύναμη. Χρειάζεται κρίση.
Μια ενδιαφέρουσα σύμπτωση
Σήμερα, 19 Νοεμβρίου, δύο διαφορετικές επέτειοι συνδέουν, τουλάχιστον στη δική μου σκέψη, την ιστορική εμπειρία της Κύπρου με ένα ευρύτερο ερώτημα για την προσφορά του ανθρώπου.
Στις 19 Νοεμβρίου 1958 σκοτώθηκε στο Δίκωμο ο Κυριάκος Μάτσης, μόλις 32 ετών.
Ακριβώς 53 χρόνια αργότερα, στις 19 Νοεμβρίου 2011, έφυγε από τη ζωή ο Νεοκλής Σαρρής.
Ο δεύτερος δεν ήταν αγωνιστής της ΕΟΚΑ. Ήταν ένας Κωνσταντινουπολίτης επιστήμονας, καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, μελετητής της τουρκικής κοινωνίας, της ιστορίας και της πολιτικής.
Τι μπορεί να συνδέει αυτές τις δύο διαφορετικές διαδρομές;
Ο Σαρρής επέλεξε να αφιερώσει μεγάλο μέρος της επιστημονικής του δραστηριότητας στη συστηματική μελέτη της Τουρκίας. Μελέτησε τη γλώσσα, τους θεσμούς, τις ιστορικές εξελίξεις και τις πολιτικές διεργασίες μιας κοινωνίας που κατείχε κεντρική θέση στις ελληνοτουρκικές αντιπαραθέσεις.
Στο πολύτομο έργο του Η Άλλη Πλευρά επιχείρησε να μελετήσει την τουρκική πολιτική και διπλωματική διάσταση της εισβολής στην Κύπρο μέσα από τουρκικές πηγές.
Η επιστημονική μελέτη μιας άλλης κοινωνίας δεν συνεπάγεται από μόνη της συμφιλίωση ή υπέρβαση των εθνικών αντιπαραθέσεων. Ούτε χρειάζεται να συμφωνούμε με όλες τις αναλύσεις ή τις πολιτικές επιλογές του Σαρρή.
Αναγνωρίζω όμως στη διαδρομή του κάτι ιδιαίτερα σημαντικό: την επιλογή της γνώσης ως μορφής προσφοράς. Την προσπάθεια να κατανοήσουμε σε βάθος εκείνον με τον οποίο διαφωνούμε ή συγκρουόμαστε, αντί να αρκεστούμε στις εύκολες βεβαιότητες που μας προσφέρει η δική μας πλευρά.
Ο Σαρρής υπήρξε και ενεργός άνθρωπος της δημόσιας ζωής. Οι δημόσιες παρεμβάσεις του ήταν συχνά αιχμηρές και οι θέσεις του μπορούσαν να προκαλούν αντιπαραθέσεις.
Ακριβώς γι' αυτό η παρακαταθήκη του δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως μια συλλογή αδιαμφισβήτητων συμπερασμάτων. Μπορεί να αποτελεί πρόσκληση για σοβαρή μελέτη, κριτική εξέταση και συνέχιση της έρευνας.
Ίσως, μάλιστα, ο μεγαλύτερος σεβασμός προς έναν επιστήμονα να μην είναι η άκριτη αποδοχή των θέσεών του, αλλά η διάθεση να ακολουθήσουμε την αναζήτησή του, ακόμη και εκεί όπου τα δικά μας συμπεράσματα ενδέχεται να διαφέρουν.
Μια μικρή δοκιμασία της αλήθειας
Καθώς προετοίμαζα αυτό το κείμενο, αναζητώντας υλικό και συζητώντας με ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, βρέθηκα μπροστά σε μια μικρή αλλά αποκαλυπτική αστοχία.
Το σύστημα πρότεινε μια φωτογραφία ως αυθεντική απεικόνιση του Νεοκλή Σαρρή.
Δεν ήταν. Απεικόνιζε άλλον άνθρωπο με το ίδιο επώνυμο.
Το ενδιαφέρον δεν ήταν μόνο το σφάλμα. Ήταν η βεβαιότητα με την οποία παρουσιάστηκε. Και το ότι θα μπορούσα κι εγώ, αν δεν πρόσεχα, να το αναπαραγάγω.
Ένα τόσο μικρό περιστατικό, την ώρα που γράφουμε για την αρετή, μοιάζει σχεδόν ειρωνικό.
Γιατί τι αξία έχει να επικαλούμαστε την αλήθεια και την προσωπική ακεραιότητα, αν δεν είμαστε πρόθυμοι να ελέγχουμε τις ίδιες μας τις βεβαιότητες;
Και πόσο εύκολα, άραγε, επιδιώκουμε να δικαιώσουμε την αφήγηση που ήδη έχουμε σχηματίσει, αντί να επιτρέψουμε στα γεγονότα να τη διορθώσουν;
Αυτό αφορά βεβαίως τις μηχανές, αλλά πρωτίστως εμάς τους ανθρώπους. Την επιστημονική μας εργασία, τη δημόσια συζήτηση, την πολιτική μας συμπεριφορά, ακόμη και τις καθημερινές προσωπικές μας σχέσεις.
Η αρετή δεν μπορεί να σημαίνει μόνο σταθερότητα στις πεποιθήσεις μας. Χρειάζεται να περιλαμβάνει και την προθυμία να αναγνωρίζουμε το λάθος, να διορθώνουμε την πορεία μας, να αναθεωρούμε όταν συναντούμε μια αλήθεια που δεν είχαμε προβλέψει.
Αλλιώς, η συνέπεια κινδυνεύει να μετατραπεί σε ακαμψία και η πίστη σε τύφλωση.
«Ου περί χρημάτων τον αγώνα ποιούμεθα»
Και επιστρέφω στον Κυριάκο Μάτση.
Σύμφωνα με τη γνωστή ιστορική αφήγηση, το 1956, όταν βρισκόταν κρατούμενος των Βρετανών, ο κυβερνήτης της Κύπρου Τζον Χάρντινγκ επιχείρησε να τον πείσει να αποκαλύψει πού κρυβόταν ο αρχηγός της ΕΟΚΑ, προσφέροντάς του ένα τεράστιο χρηματικό ποσό.
Η απάντηση που αποδίδεται στον Μάτση ήταν:
«Ου περί χρημάτων τον αγώνα ποιούμεθα, αλλά περί αρετής».
Η φράση παραπέμπει σε ένα γνωστό επεισόδιο του Ηροδότου, όπου ένας Πέρσης εκπλήσσεται μαθαίνοντας ότι οι Έλληνες αγωνίζονται στους Ολυμπιακούς Αγώνες όχι για χρήματα αλλά για την αρετή.
Εκείνο, ωστόσο, που βρίσκω ιδιαίτερα σημαντικό στη ζωή του Μάτση είναι ένα άλλο, λιγότερο γνωστό περιστατικό.
Το 1948, μέσα στη δίνη του Ελληνικού Εμφυλίου, ο Μάτσης, παρότι είχε διαφορετικές πολιτικές πεποιθήσεις, παρουσιάστηκε ως μάρτυρας υπεράσπισης του αριστερού συμφοιτητή του Γιαννάκη Δρουσιώτη, ο οποίος δικαζόταν από στρατοδικείο στη Θεσσαλονίκη.
Αυτή η πράξη προσφέρει ένα πολύτιμο συμπλήρωμα στην περίφημη απάντησή του προς τον Χάρντινγκ.
Η άρνηση της εξαγοράς δείχνει έναν άνθρωπο που δεν υποτάσσει τις αρχές του στο προσωπικό του συμφέρον.
Η υπεράσπιση του ιδεολογικού αντιπάλου φανερώνει κάτι ακόμη: τη δυνατότητα να αναγνωρίζουμε την ανθρώπινη αξία πέρα από τις δικές μας πολιτικές και ιδεολογικές ταυτότητες.
Και ίσως εδώ να ανακαλύπτουμε το βαθύτερο νόημα της αρετής.
Όχι στην ακαμψία ενός ανθρώπου που θεωρεί ότι έχει πάντοτε δίκιο. Ούτε στην άνευ όρων αφοσίωση σε οποιονδήποτε συλλογικό σκοπό.
Αλλά στην προσπάθεια να υπηρετούμε αξίες που μπορούν να σταθούν ακόμη και απέναντι στις δικές μας επιδιώξεις, στις δικές μας αδυναμίες, στα δικά μας λάθη.
Αυτή η προσπάθεια μπορεί να πάρει διαφορετικές μορφές.
Τη μορφή της κοινωνικής και παιδαγωγικής διακονίας ενός ιερέα.
Τη μορφή της προσωπικής αυτοθυσίας ενός αγωνιστή.
Τη μορφή της ποίησης ενός νέου ανθρώπου.
Τη μορφή της επίμονης επιστημονικής έρευνας και της δημόσιας ευθύνης.
Αλλά και τη μορφή μιας ταπεινής παραδοχής: έκανα λάθος, χρειάζεται να ξαναδώ όσα πίστευα.
Και τότε η ιστορική μνήμη παύει να είναι απλώς ένας τρόπος να τιμούμε τους νεκρούς.
Γίνεται μια ευκαιρία να εξετάσουμε τη δική μας ζωή.
Σκέφτομαι τους νέους που συναντώ καθημερινά στο πανεπιστήμιο. Τους συναδέλφους με τους οποίους συνεργαζόμαστε ή διαφωνούμε. Τους ανθρώπους που μας εμπιστεύονται. Τις μικρές αποφάσεις που παίρνουμε χωρίς να μας παρακολουθεί κανείς.
Πόσο συχνά υποχωρούμε απέναντι σε ένα πρόσκαιρο συμφέρον; Πόσο εύκολα υιοθετούμε μια πληροφορία που επιβεβαιώνει τις απόψεις μας; Πόσο πρόθυμοι είμαστε να αναγνωρίσουμε την αξία εκείνου που διαφωνεί μαζί μας; Και πόσο δύσκολο μας είναι να ζητήσουμε συγγνώμη ή να αναθεωρήσουμε μια απόφαση;
Δεν καλούμαστε όλοι να αντιμετωπίσουμε τα διλήμματα που αντιμετώπισαν ο Μάτσης και οι συναγωνιστές του.
Μας δίνεται, όμως, καθημερινά η δυνατότητα να δοκιμάσουμε την αρετή μέσα στις συνηθισμένες συνθήκες της ζωής μας.
Σήμερα, 19 Νοεμβρίου 2026, εξήντα οκτώ χρόνια μετά τον θάνατο του Κυριάκου Μάτση και δεκαπέντε μετά τον θάνατο του Νεοκλή Σαρρή, η σύμπτωση αυτών των δύο επετείων με οδηγεί ξανά στην ίδια φράση:
«Ου περί χρημάτων τον αγώνα ποιούμεθα, αλλά περί αρετής».
Ίσως, όμως, χρειάζεται να θέσουμε και μια ακόμη ερώτηση.
Όταν διαπιστώσουμε ότι έχουμε κάνει λάθος, θα μπορέσουμε να επιλέξουμε την αλήθεια αντί για τη δικαίωσή μας;
Γιατί ίσως εκεί, σε μια στιγμή μικρή, καθημερινή και σχεδόν αθέατη, να αρχίζει ο δικός μας αγώνας περί αρετής.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
Ομιλία για τον Κυριάκο Μάτση — Προεδρία της Ελληνικής Δημοκρατίας
Ο Νεοκλής Σαρρής και η άγνωστη Τουρκία — Σύλλογος Κωνσταντινουπολιτών
Παπα-Σταύρος Παπαγαθαγγέλου, Η Μαρτυρία μου — Πώς έζησα την προπαρασκευή και τον αγώνα της ΕΟΚΑ. Προσωπική μαρτυρία, που χρειάζεται διασταύρωση με άλλες πηγές.



